Το πραγματικό (αληθινό) καλό εναντίον του μεταμοντέρνου.

 

 Ευχάριστη διανοητική διάθεση μου προκάλεσε η προσεκτική μελέτη του βιβλίου Η εμπροσθοφυλακή της οπισθοδρόμησης: πολεμική στον μεταμοντερνισμό από τις εκδόσεις της πολιτικής ομάδας «Διαλυτικό». Συγγραφέας του εν λόγω βιβλίου είναι ο Λορέν Γκόλντνερ (1947-2024), ο οποίος υπήρξε μια εξέχουσα μορφή του ρεύματος του Αριστερού Κομμουνισμού στις ΗΠΑ — για την ακρίβεια, της αριστερής κομμουνιστικής παράδοσης στις ΗΠΑ. Δηλαδή, του ρεύματος που στάθηκε αριστερότερα του μπολσεβικισμού/σταλινισμού, π.χ. οι Μπορντικιστές.

​Πρόκειται για έναν στρατευμένο προλετάριο διανοούμενο που έζησε στο πετσί του ως εργάτης την αντεργατική καπιταλιστική επίθεση που ονομάστηκε νεοφιλελευθερισμός. Αν και είχε τελειώσει τις σπουδές του με διδακτορικό τίτλο (Ph.D.) από το φημισμένο Τεχνολογικό Ινστιτούτο Μασαχουσέτης (MIT), εργάστηκε στην αρχή ως εργάτης και στη συνέχεια ως βιβλιοθηκάριος.

​Θεωρώντας τα ιδεολογικά και φιλοσοφικά απόνερα του νεοφιλελευθερισμού και της αποβιομηχάνισης τον στρουκτουραλισμό και τον μεταμοντερνισμό, αποτέλεσμα αυτής της εξέλιξης είναι η ήττα των προλεταριακών αγώνων. Μια διαδικασία που στις μέρες μας οδήγησε στην ΜΚΟ-ποίηση της αριστεράς αλλά και των κοινωνικών κινημάτων, όπως έχω υποστηρίξει για το αναπηρικό κίνημα.

​Το εξαίρετικο ενδιαφέρον για τον Λορέν Γκόλντνερ είναι το γεγονός πως δεν υπήρξε ποτέ ένας ορθόδοξος μαρξιστής, ούτε ένας τυπικός αριστεριστής, εστιάζοντας στο «πραγματικό άπειρο» και στις νεοπλατωνικές ρίζες της διαλεκτικής σε αντίθεση με τον επιστημονισμό, τον αστικό ορθολογισμό και τον οικονομισμό, επηρεασμένος από τον Έρνστ Μπλοχ και τον πρώιμο Κολακόφσκι.

​Η παρούσα ελληνική έκδοση είναι επιλογή κειμένων από το βιβλίο Η εμπροσθοφυλακή της οπισθοδρόμησης, επιχειρώντας μεταξύ άλλων να αναδείξει την κομμουνιστική προοπτική ως την ανθρώπινη χειραφέτηση της δημιουργικής δύναμης του είδους και όχι απλώς την απελευθέρωση των εργαζομένων ή των καταπιεσμένων από τα δεσμά του κεφαλαίου. Το βιβλίο σε κάθε περίπτωση είναι μια διεισδυτική μαρξιστική αποδόμηση των μεταμοντέρνων θεωριών με έντονο πολεμικό χαρακτήρα. Και αυτό φαίνεται ιδιαίτερα στο πώς αντιμετωπίζει τον μοντερνισμό, τον Διαφωτισμό σε σχέση με τις μεγάλες αφηγήσεις και ύστερα τον μεταμοντερνισμό.

​Μοντερνισμός / Διαφωτισμός

​Ο Γκόλντνερ υπερασπίζεται την παράδοση της νεωτερικότητας και κυρίως του Διαφωτισμού, μόνο που δεν το κάνει με όρους Διαφωτισμού· δηλαδή, με βάση τις προϋποθέσεις που γεννήθηκαν από τον μηχανιστικό διαφωτιστικό κοσμοείδωλο, το οποίο είχε μετατρέψει τους ανθρώπους σε εργαλεία και μηχανές. Ως ένας εγελιανός μαρξιστής, συντάσσεται με τον ορθό λόγο ως μια διαδικασία κατάργησης του κράτους, του κεφαλαίου και του εμπορεύματος με στόχο μια πραγματική ενοποίηση της ανθρωπότητας.

​Αναγνωρίζοντας την αντιφατική διαδικασία του νεωτερικού διαφωτιστικού προτάγματος, που ταυτίστηκε με την οικοδόμηση της αποικιοκρατίας, του καπιταλισμού, της εμπορίας ναρκωτικών και ανθρώπων και εν τέλει του ρατσισμού, οδήγησε στον φασισμό. Ειδικότερα, ο συγγραφέας πιστεύει ότι ο ρατσισμός δεν υπήρχε στην αρχαιότητα ή τον μεσαίωνα με τον ίδιο τρόπο. Είναι ένα καθαρά νεωτερικό προϊόν που γεννήθηκε για να δικαιολογήσει την καπιταλιστική αποικιοκρατία, το δουλεμπόριο και την πρωταρχική συσσώρευση του κεφαλαίου. Είναι δε ολοφάνερη η αντίθεση ανάμεσα σε μια κοινωνία που υπερασπίζεται την ισότητα, την ελευθερία και την αδελφότητα και ταυτόχρονα στηρίζεται στην άγρια πρωταρχική συσσώρευση κεφαλαίου, στην πώληση δούλων και διολισθαίνει στον βιολογικό ρατσισμό.

​Απέναντι στους μεταμοντέρνους, ο Γκόλντνερ θεωρεί ότι το πρόβλημα δεν είναι ο λευκός ευρωπαϊκός Διαφωτισμός και οι μεγάλες αφηγήσεις του, αλλά το γεγονός ότι δεν ήταν ποτέ πραγματικά καθολικός εξαιτίας των αποικιοκρατικών και καπιταλιστικών περιορισμών του. Κατά συνέπεια, το ζήτημα δεν είναι να πετάξουμε τον Διαφωτισμό και τις μεγάλες αφηγήσεις όπως πετάμε τα βρώμικα νερά, αλλά να σώσουμε το παιδί που βρίσκεται μαζί με τα βρώμικα νερά, να σώσουμε τον ανθό που είναι μπλεγμένος με τις αλυσίδες, να σώσουμε το απελευθερωτικό μήνυμα του Διαφωτισμού διαμέσου της κοινωνικής επανάστασης — άλλωστε, καθολικότερο ήταν το μήνυμα της επανάστασης στην Αϊτή το 1791, η οποία είχε ως βάση τον Διαφωτισμό σε σχέση με τη Γαλλική Επανάσταση, ξεσκεπάζοντας τα όρια του αστικού Διαφωτισμού. Οι σκλάβοι της Αϊτής ήταν η πραγματική εμπροσθοφυλακή των αιτημάτων της ισότητας, της ελευθερίας, της αδελφότητας.

​Για τον Γκόλντνερ, η Αϊτή είναι ο φάρος που δείχνει τον δρόμο για το μέλλον. Όπως οι σκλάβοι του 1791 πήραν τις αστικές ιδέες της ελευθερίας και τις μετέτρεψαν σε όπλο για μια πραγματική, παγκόσμια ανθρώπινη απελευθέρωση, έτσι και η σύγχρονη εργατική τάξη πρέπει να ξεπεράσει τους φυλετικούς και εθνικούς διαχωρισμούς για να καταργήσει τον καπιταλισμό.

​Μεταμοντέρνο

​Όπως είπα και πιο πάνω, ο συγγραφέας συνδέει τις μεταμοντέρνες θεωρήσεις με την ήττα των εργατικών προλεταριακών αγώνων της δεκαετίας 1960-1970, η οποία οδήγησε στην αποβιομηχάνιση, στον νεοφιλελευθερισμό και στην κυριαρχία του πλασματικού κεφαλαίου. Η ήττα της στρατηγικής μιας καθολικής κοινωνικής χειραφέτησης οδήγησε στην ηγεμονία της επιδίωξης των επιμέρους μικρών αντιστάσεων και της χειραφέτησης των ταυτοτήτων απέναντι στη σκλαβιά της ολότητας και των μεγάλων αφηγήσεων (που τάχα μου οδηγούν στη σταλινική, μαοϊκή και χιτλερική σκλαβιά).

​Σημαντική νομίζω είναι η σύνδεση που κάνει ο συγγραφέας του μεταμοντέρνου με την ηγεμονία του πλασματικού κεφαλαίου, το οποίο αποδεσμεύει την οικονομία από την παραγωγή αγαθών και εμπορευμάτων. Αντίστοιχα, η γλωσσική θεωρία όπως και η φιλοσοφία αποδεσμεύτηκαν από την υλική πραγματικότητα που παράγει την αλήθεια, επιδιώκοντας πολλαπλές «αλήθειες» και αφηγήσεις. Όπως, π.χ., υποστηρίζουν πάνω-κάτω οι μεταμοντέρνοι στοχαστές, π.χ. ο Ντεριντά, ο Φουκώ και ο Λυοτάρ. Στο βαθμό που δεν υπάρχει δυνατότητα για μια καθολική χειραφέτηση, τότε στην καλύτερη περίπτωση μένουν οι μικρές αντιστάσεις, ανίκανες και αδύναμες να τα βάλουν με τα πραγματικά προβλήματα και ερωτήματα.

​Ενδιαφέρουσα είναι η θέση του Φουκώ για τη βιοπολιτική και τη βιοεξουσία, την πειθάρχηση και τις θεωρίες για τις μικροεξουσίες, αλλά για τον Γκόλντνερ αυτές μπολιάζονται εύκολα με τον νεοφιλελευθερισμό, ενάντια στη διαλεκτική που είναι η πιο κατάλληλη μέθοδος για να αναλύσουμε την κοινωνική ταξική δυναμική.

​Οι μεταμοντέρνες θεωρήσεις βασίστηκαν πολύ στον μικροαστικό ριζοσπαστισμό του αριστοκράτη Νίτσε και στον φανερό και στη συνέχεια κρυφό Ναζί Χάιντεγκερ. Επανειλημμένα στο βιβλίο ο συγγραφέας παρουσιάζει απόψεις που δείχνουν ότι ο Χάιντεγκερ δεν εγκατέλειψε ποτέ τον πολιτικό και φιλοσοφικό του ναζισμό.

​Τα βασικότερα στοιχεία του σημερινού ύστερου (ολοκληρωτικού) καπιταλισμού είναι:

• ​Α) Η ρευστότητα: ο μεταμοντερνισμός αποθεώνει τη ρευστότητα στις ταυτότητες, στις σχέσεις και στις επιθυμίες.
• ​Β) Ο κατακερματισμός: αποδομεί τις συλλογικότητες και τις κοινότητες, αποθεώνοντας την ατομικότητα — μια πλήρως αλλοτριωμένη ατομικότητα η οποία μας μετατρέπει σε καταναλωτές.

​Αντίστοιχα, οι μεταμοντέρνες θεωρήσεις απορρίπτουν την ενοποίηση της ανθρωπότητας προς όφελος της ελευθερίας των ταυτοτήτων ως σχεδόν κλειστών μορφών ζωής. Εν τω συνόλω, οι μεταμοντέρνες αφηγήσεις είναι ένας ακραίος αντιδραστικός ιδεαλισμός, ο οποίος διαγράφει την υλική βάση αυτού του κόσμου. Η εκμετάλλευση, η φτώχεια και ο πόλεμος δεν είναι αφηγήσεις, αλλά μια σκληρή καπιταλιστική υλική πραγματικότητα.

​

Το πραγματικό (αληθινό) καλό

​Αυτό που με καταγοήτευσε στον Γκόλντνερ ήταν η αιρετική τοποθέτησή του για τις νεοπλατωνικές ρίζες της διαλεκτικής και της έννοιας του «πραγματικού απείρου», σε αντίθεση με τον οικονομισμό και τον θετικισμό του ορθόδοξου μαρξισμού (είτε στη σοσιαλδημοκρατική έκφρασή του, είτε στη σοβιετική εκδοχή του, είτε στην ακαδημαϊκή μαρξιστική μορφή του).

​Για τον συγγραφέας, η διαλεκτική του Χέγκελ και του Μαρξ είναι η υλιστική εξέλιξη (στην περίπτωση του Χέγκελ) και αντιστροφή (στον Μαρξ) του νεοπλατωνισμού του Πλωτίνου, ο οποίος στην Αναγέννηση περνά στον Μαρσílio Ficino, στον Giordano Bruno, φτάνοντας στον ρομαντικό γερμανικό ιδεαλισμό του Schelling και του Χέγκελ.

​Αυτό που γοητεύει στον Γκόλντνερ είναι η ολιστική θέαση του νεοπλατωνισμού, στον οποίο στο κάθε επιμέρους ενυπάρχει το όλον. Αντίστοιχα, στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, στο πλαίσιο του συνολικού κοινωνικού κεφαλαίου, κάθε εργαζόμενος, η παραγωγική διαδικασία ή και το αποτέλεσμα αυτής (δηλαδή το εμπόρευμα) δεν είναι απομονωμένα στοιχεία, αλλά κουβαλούν την καπιταλιστική ολότητα μέσα τους. Και αυτός είναι ο λόγος που είτε θα υπάρξει μια ολιστική καταστροφή και απελευθέρωση, είτε θα κάνουμε μια τρύπα στο νερό.

​Και αυτό μας οδηγεί στην εγελιανή (νεοπλατωνική) έννοια του πραγματικού (αληθινού) απείρου. Ο καπιταλισμός, παράγοντας και αναπαράγοντας τη κεφαλαιακή σχέση/διαδικασία, γεννά ή εκφράζει ένα ψεύτικο (κακό) άπειρο. Ο καπιταλισμός πρέπει να παράγει όλο και περισσότερα εμπορεύματα, να συσσωρεύει όλο και περισσότερο πλασματικό κεφάλαιο, χωρίς κανέναν τελικό ανθρώπινο σκοπό.

​Σε αντίθεση με αυτό, το πραγματικό (αληθινό) άπειρο είναι η επιστροφή της ανθρωπότητας στον χαμένο, ξεχασμένο εαυτό της. Και αυτό δεν μπορεί παρά να γίνει με την οικοδόμηση μιας μετακαπιταλιστικής κοινωνίας. Η παγκόσμια κομμουνιστική κοινωνία είναι το πραγματικό (αληθινό) άπειρο, στοχεύοντας στην ικανοποίηση των αναγκών και στην πλήρη ανάπτυξη των ίδιων των ανθρώπινων δυνατοτήτων. Με άλλα λόγια, ο κομμουνισμός είτε θα είναι μια ζωντανή δυναμική ολότητα είτε δεν θα υπάρξει.

​Περί φύσεως και ολότητας

​Παρά το γεγονός πως ο συγγραφέας ασκεί δριμεία κριτική στον οικολογισμό, η φύση είναι συστατικό στοιχείο του πραγματικού (αληθινού) απείρου. Στον καπιταλισμό, η φύση έχασε τη μαγική της δύναμη και έγινε μια νεκρή, μαθηματική μηχανή. Έγινε ένα πεδίο εκμετάλλευσης, με αποτέλεσμα τη λεηλασία και την καταστροφή του περιβάλλοντος καθώς και την εξάντληση των πόρων. Η Γη και η φύση έχουν φτάσει στα όριά τους, και για αυτό είναι υπεύθυνο το κεφάλαιο.

​Εάν ο κομμουνισμός ως πραγματικό (αληθινό) άπειρο είναι η επιστροφή μας στον εαυτό μας, τότε είναι και η επιστροφή στη φύση και στην εσωτερική μας φύση. Κατά συνέπεια, η οικολογική κρίση θα λυθεί μόνο όταν το ανθρώπινο είδος συνειδητοποιήσει ότι αποτελεί μέρος της ζωντανής φύσης και οργανώσει την κοινωνία του ως μια οργανική ολότητα. Ο άνθρωπος δεν μπορεί να σωθεί δίχως να ενωθεί πραγματικά με τη φύση, δίχως να τη δει και αυτή ως έναν ζωντανό οργανισμό που έχει ανάγκες και όρια. Αυτός είναι και ο λόγος που ο συγγραφέας συντάσσεται με την κοσμοβιολογική παράδοση σε αντίθεση με τον Διαφωτισμό.

​Οι παραπάνω τοποθετήσεις του φαίνονται καλύτερα στο κεφάλαιο που υπερασπίζεται την αμερικανική ριζοσπαστική παράδοση και όχι την ευρωπαϊκή σοσιαλιστική-κομμουνιστική παράδοση.

​Η αμερικανική ριζοσπαστική παράδοση

​Ο Γκόλντνερ ανήκει στο ρεύμα του αριστερού κομμουνισμού, το οποίο είναι ιδιαίτερα επικριτικό απέναντι στη σοσιαλδημοκρατία, τον σταλινισμό και το κυρίαρχο εργατικό κίνημα — και αυτός είναι ο λόγος που το εν λόγω ρεύμα δεν προκρίνει το ενιαίο μέτωπο. Στο παρόν βιβλίο του, ο συγγραφέας, αφού αναλύει:

• ​Α) Την διαφορετική ταξική σύνθεση της Ευρώπης και των ΗΠΑ.
• ​Β) Τον ρόλο που έπαιξε ο διευρυμένος αγροτικός τομέας στην ανάπτυξη της σοσιαλιστικής ευρωπαϊκής παράδοσης με τη συμμαχία εργατών, διανοουμένων και αγροτών.

​επεξηγεί γιατί απέτυχε στις ΗΠΑ το πολιτικό παράδειγμα του ευρωπαϊκού σοσιαλισμού/κομμουνισμού και γιατί τελικά ο ευρωπαϊκός σοσιαλισμός έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ολοκλήρωση της ευρωπαϊκής καπιταλιστικοποίησης. Είτε αναφερόμαστε στα συνδικάτα ως τον μεσάζοντα της εργατικής δύναμης και αυτή τη δύναμη που εξασφαλίζει την εργασιακή ειρήνη, είτε αναφερόμαστε στη σοσιαλδημοκρατία που μέσω του κράτους πρόνοιας στήριξε το κεφάλαιο, είτε στον σταλινισμό που υπήρξε ο διαχειριστής της κρατικής οικοδόμησης του καπιταλισμού. Αλλά και στην Ευρώπη, οπότε χρειάστηκε, στήριξε το σύστημα — όπως έπραξε ο γαλλικός σταλινισμός απέναντι στην τελευταία ευρωπαϊκή επανάσταση, τον Μάη του '68.

​Απέναντι σε αυτή την ευρωπαϊκή αριστερή παράδοση, υπερασπίζεται την αμερικανική ριζοσπαστική παράδοση με την ενότητα και σύνθεση του αριστερού αντιπουριτανικού προτεσταντισμού, των Ινδιάνων και των Αφρικανών σκλάβων, θεωρώντας πως αποτελεί μια μοναδική, «πρωτόγονη» και εκρηκτική υλική βάση η οποία έχει ακόμη να προσφέρει, καθώς η παραπάνω ενότητα κινείται προς την υπεράσπιση και την ανανέωση μιας οργανικής ολότητας.

​Παρά τη ρομαντική γοητεία που μου ασκεί η παραπάνω τοποθέτηση, είμαι πολύ σκεπτικός για το αν και κατά πόσο έχει μια πραγματική υλική βάση. Οι εξελίξεις στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής αριστεράς δείχνουν ότι ο συγγραφέας είχε μεγάλο δίκαιο, αλλά η αμερικανική ριζοσπαστική ενότητα υφίσταται και πώς; Και αν υφίσταται, πώς δρά και τι δύναμη έχει στην καρδιά του παγκόσμιου ολοκληρωτικού καπιταλισμού;