Ο Φουκώ της Ιρανικής Επανάστασης

Δίπλα στο κύμα με μεγάλη χαρά, θα έλεγα Σπινοζική χαρά, διάβασα το βιβλίο "Είναι ανώφελο να εξεγείρεσαι; ", από τις εκδόσεις "Ακυβέρνητες Πολιτείες". 

Ένα βιβλίο του  Μίκαελ Φουκώ(Michel Foucault) και του Μαξίμ Ρόντενσον(Maxime Rodinson) με κείμενα τους για την  Ιρανική Επανάσταση  και για το πολιτικό ισλάμ. 

Με  επιλογή, μετάφραση και επίμετρο του  Παναγιώτη Τριτσιμπίδα. Ειδικά το επίμετρο  δίνει σε μεγάλο βαθμό μια καθολική εικόνα για τον χαρακτήρα και τις διαδικασίες της Ιρανικής Επανάστασης αλλα και για την άποψη και την στάση του Φουκώ και για αυτό ίσως πρέπει να διαβαστεί πρώτο . 

Επανάσταση και «θερμιδόρ».

Η Ιρανική Επανάσταση(1978-1979) ήταν η τελευταία επανάσταση του 20ου αιώνα. Μια μαζική επαναστατική διαδικασία που έβγαλε στο προσκήνιο,  έβγαλε στο δρόμο το 10% του Ιρανικού λαού ενάντια στο Σάχη,  ποσοστό μεγαλύτερο από κάθε άλλη επανάσταση. 

Μια λαϊκή, πληβειακή επανάσταση που οδήγησε στην πτώση του καθεστώτος του Σάχη, στην δημιουργία μιας πλειάδας λαϊκών αυτεξουσίων και στο τέλος οδήγησε σε μια Σιιτική ισλαμικής   "θερμιδόρ". Κάτι που είχε ως αποτέλεσμα  την εξουσία να την πάρουν οι ισλαμιστές μουλάδες.Σε ένα βαθμό μια τυπική εξέλιξη για κάθε επανάσταση που στο τέλος οδηγεί σε μια "θερμιδόρ", δηλαδή σε μια αντεπανάσταση.

Όταν πέρασε η εξουσία στους  12ιμαμίτες  Σιίτες μουλάδες   απομονώσαν την εσωτερική Σιίτικη αντιπολίτευση και εξόντωσαν τους ισλαμομαρξιστές και την  την Ιρανική αριστερά. 

Το  καθεστώς των μουλάδων  όμως  δεν είναι δικτατορία, αλλά μια αυταρχική "πουριτανική", πατριαρχική, κοινοβουλευτική αστική δημοκρατία. Με ομοιότητες  με το καθεστώς του Κεμάλ ή ακόμη και του Ντε γκολ. Ένα καθεστώς που συνδυάζει αρχαϊκά χαρακτηριστικά, νεωτερικά χαρακτηριστικά και μια διαδικασία καπιταλιστικού εκσυγχρονισμού. 

Ερωτήματα , απαντήσεις και η στάση του Φουκώ.

Ο ρόλος που έπαιξε ο  κλήρος των Σιιτών , η Σιίτικη ιδεολογία στην Ιρανική Επανάσταση, σε αυτή την  μαζική πληβειακή εξέγερση κατά τον Φουκώ,  προκάλεσε μεγάλα  ερωτηματικά και μια αρνητική προδιάθεση στην κοσμική Δύση. Ερωτηματικά που έγιναν βεβαιότητα με την "θερμιδόρ" των μουλάδων.

Ο Φουκώ από την δική του πλευρά, στα κείμενα για την Ιρανική Επανάσταση κάθε άλλο πάρα αρνητικός ήταν για την Σιίτικη αντίληψη και ιδεολογία. Κάτι που προκάλεσε μια γενικευμένη κριτική και πολεμική απέναντι του , όχι πάντα για το ή με σωστό τρόπο και όχι πάντα κατανοώντας την θέση του ή διαστρεβλώνοντας την θέση του.

 Ο Ρόντενσον από την δική του πλευρά ασκεί μια κριτική στο Φουκώ για την έλλειψη του Σιίτικου φαινομένου και  ίσως σε ένα βαθμό να είχε ένα δίκαιο. 

Ο Φουκώ, ακολουθώντας σε μεγάλο βαθμό την τοποθέτηση του Ερντ  Μπλοχ σε σχέση με τα μεσαιωνικά επαναστατικά κινήματα και το ρόλο που έπαιξε σε αυτό η θρησκεία,  είδε στο Σιιτισμό ή σε μια εκδοχή του Σιιτισμού   μια αντιστοιχία με τους Αναβαπτιστές του πολέμου των χωρικών.

Κάτι που σε ένα βαθμό ίσχυε ενταγμένο όμως σε μια σχέση  "ανισόμετρου και συνδυασμένου".  Μόνο  που το βασικό ρόλο το έπαιζε η ανισόμετρη πλευρά του Σιίτικου "ρομαντικού αντικαπιταλισμού"  και όχι η συνδυασμένη πλευρά μιας σύγχρονης επαναστατικής θεωρίας.

 Σημαντικό ρόλο στην εν λόγω τοποθέτηση του Φουκώ έπαιξε η θέση του ισλαμομαρξιστή Αλί Σαριατί , μια ηγετική μορφή του κόκκινου Σιιτισμού. Αλλά και η επαφή που είχε ο Φουκώ με τον σοφό μουλά  Σαριάτ  Μανταρί που ας σημειωθεί βρέθηκε σε απομόνωση από την κυρίαρχη πτέρυγα του Αγιατολάχ  Χομεϊνί. Καθοριστικό ρόλο στην τοποθέτηση του Φουκώ έπαιξε η Χάιντεγκεριανή πρόσληψη του Σιιτισμού από τον Γάλλο φιλόσοφο και ισλαμολόγο Αρνύ Κορμπέν.

Εξέγερση και όχι επανάσταση. 

Σε αυτό το σημείο στο πως τοποθετεί τα πράγματα ο Φουκώ χρειάζεται μια προσοχή:  Ο Φουκώ απορρίπτει την επαναστατική διαδικασία όπως αυτή απορρέει  μέσα από τις καθολικές επαναστατικές διαδικασίες νεωτερικού τύπου(Γαλλική και Ρωσική Επανάσταση). Καθώς θεωρεί πως τελικά αναπαράγουν την εκμετάλλευση που πολεμούν.  Σε αυτό το σημείο μάλλον κινείται σε ένα μεταμοντέρνο επίπεδο.

Ο Φουκώ όμως δίνει μεγάλη σημαντικά καθοριστική σημασία στις εξεγερσιακές (ατομικές και συλλογικές) διαδικασίες. Οι οποίες  παράγουν μια εξεγερσιακή γνώση που κινείται ή τείνει να κινηθεί σε μια κλίμακα που δεν οδηγεί στην αφομοίωση από τις  εξουσιαστικές δομές.

Στο Φουκώ η εξέγερση είναι ανώτερη από την επανάσταση διότι δεν οδηγείται στην αφομοίωση και κατά συνέπεια δρα επί μακρόν ανεξαρτήτου των εξουσιαστικών δομών. Εξασφαλίζοντας δικαιώματα για τους «κάτω»  και περιορίζει την εξουσία των «πάνω».

Τρία επίπεδα

Το εν λόγω θεωρητικό σχήμα του Φουκώ  στο πεδίο της Ιρανικής Επανάστασης συνδυάζει 3 επίπεδα. Πρώτό την γενική βούληση, δεύτερο την Ισλαμική διακυβέρνηση και τρίτο την πολιτική πνευματικότητα. Η γενική βούληση, Ρουσωικής καταγωγής, δεν είναι τίποτε άλλο πάρα η τρομερή, τρομακτική, τρομοκρατική, δύναμη της Ιρανικής μάζας, αυτού του μαζικού κοινωνικού μπλοκ από τους λούμπεν, την νεολαία, τους εργαζόμενους και τους εργάτες έως και τους εμπόρους στο παζάρι. Είναι το εν λόγω κοινωνικό μπλοκ το οποίο με την γυμνή σάρκα του έριξαν τον Σάχη.

 Την Ισλαμική διακυβέρνηση ο Φουκώ  μάλλον την έβλεπε με ένα αποφατικό τρόπο, πάρα με ένα θετικό παραγωγικό τρόπο που στηρίζονταν στη ιδιαιτερότητα του Σιιτισμού, όπως πίστευε ο Φουκώ. Δηλαδή στο παραγωγικό συνδυασμό του "εξωτερικού  δρόμου» με τον "εσωτερικό μυστικιστικό δρόμο». Ο εν λόγω συνδυασμός οδηγούσε σε μια πνευματικότητα που ο Φουκώ πίστευε ότι θα έστεκε εμπόδιο στην "θερμιδόρ". 

Εκ του αποτελέσματος φαίνεται ότι είχε άδικο και πως σε μεγάλο βαθμό είχε μια λανθασμένη-όχι ολοκληρωμένη- άποψη για το Σιιτισμό. Ο  Ρόντενσον από την δική του πλευρά έδινε μεγάλη-καθοριστική-αξία στην διαπάλη της εξουσίας όπως αυτή βγαίνει μέσα από μια επανάσταση ή από μια εξέγερση ή την διαπάλη μέσα στους κόλπους των ισλαμιστών.

Παρόλα αυτά ο Φουκώ είχε δίκαιο όταν -ανεξαρτήτου του αποτελέσματος- υποστήριζε ότι  είναι δίκαιο και ωφέλιμο να εξεγείρεσαι. Μόνο έτσι δημιουργείς τις συνθήκες έτσι ώστε η εξουσία να μην είναι ποτέ απόλυτη και ολοκληρωτική.

Και αυτό φαίνεται και στις σημερινές συνθήκες εντός του Ιράν σε δύο επίπεδα:  Στο πρώτο επίπεδο έχουμε την άρνηση της συνθηκολόγησης απέναντι στο ιμπεριαλισμό. Το εν λόγω υπόβαθρο αντίστασης είναι  που οδηγεί σε μια αγωνιστική και μαχόμενη ενότητα Σιιτών και Σουνιτών απέναντι στις ΗΠΑ και το Ισραήλ με κέντρο τους Παλαιστίνιους και την ΧΑΜΑΣ. ⅕ Στο δεύτερο επίπεδο έχουμε τους αγώνες  της νεολαίας και των γυναικών απέναντι στην εξουσία των μουλάδων. Αντίφαση θα μου πείτε,  όχι και τόσο θα απαντούσα ακολουθώντας  και τον Φουκώ.

3 μορφές εξέγερσης. 

Ο Φουκώ θεωρεί πως η Ιρανική πληβειακή εξέγερση έχει σύγχρονα(  σε ένα βαθμό μεταμοντέρνο χαρακτήρα).  Ο Φουκώ διακρίνει 3 μορφές εξεγέρσεων: Η πρώτη ενάντια στις μορφές κυριαρχίας (εθνική, κοινωνική, θρησκευτική). Η δεύτερη ενάντια στην εκμετάλλευση. Η τρίτη ενάντια στις μορφές υποκειμενικοποίησης,  ενάντια στην υποταγή της υποκειμενικότητας.

Στη Ιρανική πληβειακή εξέγερση ο Φουκώ αναγνώριζε την ηγεμονία της τρίτης μορφής εξέγερσης. Μια εξέγερση της υποκειμενικότητας απέναντι στην υποκειμενικοποίηση του εκσυγχρονισμού του Σάχη. Σε ένα βαθμό με κοινά στοιχεία με την σύγχρονη εξέγερση της ταυτότητας. Αναφέρομαι στην μορφή της εξέγερσης της ταυτότητας ή των ταυτοτήτων που δεν  οδηγείται στην αφομοίωση και στην ολοκληρωτική εμπορευματοποίηση. 

Νομίζω ότι η Ιρανική Επανάσταση είχε και τα τρία χαρακτηριστικά εξεγέρσεων με την ηγεμονία σε μεγάλο βαθμό της δεύτερης μορφής εξέγερσης. Η μετάβαση στην τρίτη μορφή εξέγερσης, δηλαδή η εξέγερση της ισλαμικής υποκειμενικότητας απέναντι στο δυτικότροπο εκσυγχρονισμού του Σάχη σήμαινε και την ήττα της γενικευμένης εξεγερσιακής διαδικασίας. 

Εκ των γεγονότων φαίνεται ότι οι επαναστατικές δυνάμεις δεν κατάφεραν να συνδυάσουν την δεύτερη και την τρίτη μορφή εξέγερσης έτσι ώστε να την κρατήσουν ζωντανή και τελικά σε  μια μη-αφομοιωτική διαδικασία.

Αν κατάφερναν με ένα πρωτοπόρο τρόπο να συνδυάσουν και τις 3 μορφές της εξέγερσης ίσως να μην υπήρχαν οι δυνατότητες να γίνει η επανάσταση του Χομεϊνί, παρά τον ρόλο που έπαιξε ο Σιιτισμός.

Η ιστορία έκρινε διαφορετικά και σήμερα το Ιράν σε ένα βαθμό παραμένει ένας κόμβος αντίστασης στις ΗΠΑ και Ισραήλ αλλά όχι ένας κόμβος μιας χειραφετημένης πολιτικής πνευματικότητας. 

Όμως το ερώτημα παραμένει ανοικτό: Παρά το γεγονός πως μέχρι τα σήμερα ύστερα από κάθε εξέγερση έρχεται η καταστολή και ύστερα από κάθε επανάσταση η «θερμιδόρ» αξίζει ο κόπος να εξεγείρεσαι και να επαναστατείς; 

Η απάντηση του Φουκώ όπως αναλύθηκε και πιο πάνω ξεκάθαρη . Άλλωστε,  παρά τη καταστολή και την «θερμιδόρ» μόνο έτσι υπάρχει και πρόοδος και εξέλιξη.

.