Η αναρχική θρησκεία του Hakim Bey

 

 

Λίγο πριν(;) την απάντηση του Ιράν στην δολοφονία του ηγέτη της ΧΑΜΑΣ που ίσως οδηγήσει σε ένα ανοικτό πόλεμο Ισραήλ /Ιράν τελείωσα την μελέτη του μικρού βιβλίου : "Ρόδα και αηδόνια" Στα ίχνη των ανυπότακτων Σούφι του Hakim Bey( Χακίμ Μπέι) από τις εκδόσεις Firebrand. 

Το ταξίδι στο Ιράν. 

Το εν λόγω βιβλίο φιλοξενεί  κείμενα του συγγραφέα για τους Σούφι και τον Σουφισμό στο Ιράν. Είναι οι εντυπώσεις του συγγραφέα  από τα χίπικα ταξίδια  του σε αυτή την χώρα.

Ο Hakim Bey θεωρεί τους Σούφι και τους Σούφι του  Ιράν αναρχικούς  με θρησκευτικό υπόβαθρο.

Ιδιαίτερα στο ομότιτλο κείμενο του "Ρόδα και Αηδόνια" κάνει μια αποτίμηση της εμπειρίας του στο Ιράν που όμως ο συγγραφέας την νιώθει ως  Περσία. 

Ας σημειωθεί πως η Περσία έγινε Ιράν το 1935 από τον Σάχη Ρεζά Σαχ με στόχο τη κατασκευή ενός φαντασιακού Ιρανικού παρελθόντος. Ενα φανταστικό παρελθόν που έπαιζε και με τις  δοξασίες των Ναζί, ειδικά εκείνη την εποχή. Ο Σαχης Ρεζά Σαχ υποστήριζε τους Ναζί και Ιράν σημαίνει η "γη των Αρίων" . 

Αντίθετα το όνομα Περσία αντιπροσώπευε καθετί οπισθοδρομικό, μεσαιωνικό, ανατολίτικο. Μόνο που ο συγγραφέας νιώθει μια σαγήνη και γοητεία για τις εποχές της παρακμής,  όπως ήταν για τους Ιρανολόγους η εποχή της Περσίας.

Ο συγγραφέας στο χίπικο ταξίδι του στους ανυπόταχτους Σούφι λέει ότι ταξίδεψε στην Περσία των Ρόδων και των αηδονιών που τόσο ανεξίτηλα έχει χαραχθεί στη μνήμη του και όχι στο Ιράν των συντηρητικών μουλάδων. 

Στο Ιράν ο Hakim Bey ήρθε σε επαφή κυρίως  με το Σουφικό τάγμα Νιματουλάχι του "Σάχη Νιματουλάχι Βάλι" . Ο οποίος είχε το σούφικο    όνομα "Μουστάκ Αλί Σαχ" , που σημαίνει ενας τρελός Σούφι παραδομένος στη θεϊκή έκσταση.

Το ταγμα Νιματουλάχι παρά το γεγονός  βρίσκονταν στην πρωτοπορία του Ιρανικού θρησκευτικού "αναρχικού αντικομφορμισμού, αναζητώντας μια θεολογία εκστατικής αγάπης, ύστερα από μια σκληρή καταστολή συμμορφώθηκαν με τον πουριτανικό Σιιτισμό, διατηρώντας όμως τις αντιπουριτανικές πεποιθήσεις τους. 

Οι Σούφι στο Ιράν αλλά όχι μόνο εκεί  λειτουργούσαν ως υποστηριχτές και συμπαραστάτες κάθε καταπιεσμένου.

 Το  βιβλίο αναφέρει την περίπτωση μιας μαρξίστριας που κυνηγημένη από τους τραμπούκους του Σάχη αλλά και των οπαδών του Χομεϊνί, την φυγάδευσαν οι Σούφι.

Κατά κάποιο τρόπο για τον Hakim Bey οι Σούφι ήταν σε αντιστοιχία με τους επαναστάτες αιρετικούς του χριστιανικού μεσαίωνα, όπως ήταν ο πριμιτιβιστής Γιάν Χούς.

Ενώ σε ένα γενικότερο επίπεδο ήταν μια διευρυμένη εκδοχή ενός μποεμισμού, μιας αντιεξουσιαστικής αντικουλτούρας.

Ταυτόχρονα ήταν εκφραστές  μιας ανοικτής, σχετικά πλουραλιστικής, συγκριτικής λαϊκής  θρησκείας. Ο συγγραφέας αναφέρει μια Σουφική κουρδική αίρεση που συνδυάζει το προζωροαστρικό παγανισμό, τον ακραίο Σιιτισμό, τον μανιχαισμό και τον δερβίσικο  σουφισμό. 

Οι Σούφι όπως και οι Σιίτες αποτελούσαν τμήμα της αντίσταση απέναντι στο εκσυγχρονισμό του Σάχη. Αν και οι Σιίτες σε μεγάλο βαθμό μισούσαν και μισούν τους αιρετικούς Σούφι, λιγότερο όμως από τους Σουνίτες, Ουαχαμπίτες και πολύ λιγότερο από τους Μπαχαιστές τους οποίους θεωρούν πράκτορες του Ισραήλ.

Παρά  τη καταστολή και τον πουριτανισμό του Σιιτισμού των μουλάδων  ο Hakim Bey αναγνωρίζει στο Σιιτισμό ένα κοινωνικό υπόβαθρο, καθώς στις 5 στήλες του Ισλάμ(ομολογία πίστης, προσευχή , νηστεία, προσκύνημα, ελεημοσύνη) προσθέτει και ένα έκτο στύλο την κοινωνική δικαιοσύνη. Αυτό  μετατρέπει τον Σιιτισμό σε πηγή καθε δυνητικής εξέγερσης και για αυτό το λόγο κάνει μια θετική αναφορά στο ισλαμομαρξιστή Αλί Σαριατί. 

Σούφι και TAZ

Δεν θα μπορέσουμε να καταλάβουμε την θέση του συγγραφέα αν δεν δούμε ποιος ειναι αυτός: Ο αναρχικός συγγραφέας Hakim Bey, κατά κόσμο Πίτερ Λάμπορν Ουίλσον, είναι γνωστός για την θεωρία της TAZ, της Προσωρινής Αυτόνομης Ζώνης. Σύμφωνα με την εν λόγω θεωρία κάθε ανατρεπτικό κίνημα μπορεί να υπάρξει και να δράσει ως μια προσωρινή ζώνη αντίστασης, αντικουλτούρας, αυτεξούσιας και αυτονομίας. Στην συνέχεια θα εξαφανιστεί με τον ενα ή τον άλλο τρόπο για να υπάρξει κάπου αλλού και συχνά αλλιώς. 

Σε ένα μεγάλο βαθμό πρόκειται για  μια μορφή ενός οντολογικού Αναρχισμού με έντονες τις επιρροές απο τον ανατολίτικο μυστικισμό των Σούφι. Επίσης ο Hakim Bey πέρα από τις μυστικιστικές αναφορές στο Σουφισμό έχει εμπνευστεί από την αμερικανική κοινοτιστική παράδοση, τον κλασικό αναρχισμό, τους καταστασιακούς, τον Ντελέζ, τους πειρατές και καθε μορφή αναχωρητές.

Σε μια εποχή σχετικισμού και υποχώρησης των επαναστατικών αναζητήσεων ο Hakim Bey αποτελεί πηγή έμπνευσης για εκατοντάδες ή και χιλιάδες ριζοσπάστες και αναρχικούς που δεν περιμένουν την επανάσταση ή την "μεγάλη βραδιά" της πτώσης των χειμερινών ανακτόρων. Επιθυμώντας  να βιώσουν στο και από τα  τώρα την ελευθερία και την αναρχία με ενα όμως και σε μεγάλο βαθμό προσωπικό και οντολογικό τρόπο, πάρα με ένα πολιτικό επαναστατικό τρόπο. 

Ο Hakim Bey απογοητευμένος από το Αμερικανικό "Μάη του 68" ταξιδεύει στο Αφγανιστάν και το Ιράν αναζητώντας πνευματικές και θρησκευτικές παραδόσεις στο Ιρανικο Σουφισμό ο οποίος εχει τις ρίζες του την πρωτοκομμουνιστική αίρεση του Ζωροαστρισμό τον Μαζντακισμό.

Επιχειρώντας να συνενώσει το Σουφισμό, την σουφική και ισμαηλίτικη ποίηση και φιλοσοφία με τις ρομαντικές επαναστάσεις του μεσαίωνα, τον αναρχισμό και τις χιλιαστικές εξεγέρσεις σε ενα πνεύμα, κλίμα και προοπτική αντινομιανισμού(ενάντια στο νομό).

Ο Σουφισμός του Hakim Bey 

Όπως δηλώνει ο ίδιος ο Hakim Bey ο Σουφισμός είναι: Α)  το ταξίδι της καρδιάς προς το θεϊκό έρωτα με στόχο να ξυπνήσει ο ανώτερος εαυτός  ώστε να βρει την ευτυχία και σε αυτό το κόσμο και όχι μόνο στο παράδεισο ύστερα από τον θάνατο του σαρκικού εαυτού. Β) Είναι η συνειδητή αναχώρηση από το κόσμο της αλλοτρίωσης και της φθοράς. Γ) Είναι η μάχιμη, μυστικιστική κριτική, μια υγιής αντίδραση στο θετικισμό και τον ορθολογισμό. Δ) ο Σουφισμός είναι η ευρύτερη Τζιχάντ ενώ ο "ιερός πόλεμος" είναι η στενότερη Τζιχάντ. Ε) Είναι ο αγώνας να "γίνεις αυτό που εισαι" , μια βαθιά υπαρξιακή και εσωτερική διαδικασία.

Βέβαια ο Σουφισμός όπως επισημαίνει ο Hakim Bey δεν είναι πάντα και παντού ησυχαστικός έχει υποδαυλίσει μια σειρά επαναστάσεων, αντιαποικιακών και αντιιμπεριαλιστικών εξεγέρσεων. Και αναρωτιέται :" ίσως έχει έρθει η ώρα να αναδυθεί ένας Σουφικός ζαπατισμός".

Δηλαδή επιχειρεί ή επιθυμεί να ενώσει και να συναντήσει το πνεύμα των Σούφι με το πνεύμα των Σαμάνων. Και από αυτή την οπτική ο Σουφισμός ανήκει στην παράδοση του ρομαντικού αντικαπιταλισμού. Στο Σουφισμό ο Hakim Bey ερευνά και αναζητά τα όρια και τις προϋποθέσεις μιας αναρχικής θρησκείας με τα παρακάτω χαρακτηριστικά :

Την αποδοχή ενός φιλοσοφικού και πολιτικού αναρχικού πλουραλισμού, κάτι  που θα χαροποιούσε το Φεγεράμπεντ.

Κατά κάποιο τρόπο η οποία "αναρχική θρησκεία" ή θα είναι πλουραλιστική ή δεν θα υπάρξει. Όπως γράφει : "πάντοτε μου άρεσε η ιδέα ενός 'φιλοσοφικού Αναρχισμού' με αρκετό εύρος έτσι ώστε να περιλαμβάνει σχεδόν όλες τις παραλλαγές των δογμάτων, σε ενα είδος ακέφαλου αλλά χαλαρού ενιαίου μετώπου... ".

Ο Hakim Bey πιστεύει σε νέα ενότητα παγανισμού και Μονοθεισμού, καλύτερα σε μια επαναγανοποίηση του Μονοθεισμού. Η αλήθεια είναι ότι αυτό δεν έχει συμβεί μόνο σε μια σειρά από αιρέσεις ή στο Σουφισμό αλλά και στην ορθοδοξία, στο Μπεκτασισμό  και στο Σιιτισμό, σε αντίθεση με τον ούλτρα Μονοθεϊσμό της Εβραϊκής θρησκείας και τον Σουνιτισμό.

Στο πλαίσιο αυτού του παγανισμού οι θεοί ως άγιοι αποτελούν τα "προσωπεία" για τα πνεύματα των καταπιεσμένων και κατά συνέπεια σε μια τέτοια εκδοχή η θρησκεία δεν είναι το όπιο των λαών. Απεναντίας δύναται ή είναι  μια ακόμη εναλλακτική εκδήλωση του αγώνα των καταπιεσμένων, με ένα φιλοσοφικό και πνευματικό υπόβαθρο. 

Αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα στις παγανιστικές σέχτες( παλιές και νέες του new age) που συμπεριλαμβάνουν ένα σαφή αναρχικό χαρακτήρα ενάντια στο κράτος και την κυρίαρχη θρησκεία. Ο εν λόγω αναρχικός χαρακτήρας γεννάει συνέχεια νέες σέχτες και νέες αιρέσεις. Βέβαια εδώ μάλλον λαθεύει ο συγγραφέας, δεν είναι μόνο το αναρχικό στοιχείο που οδηγεί σε διασπάσεις αλλά και τα δογματικά χαρακτηριστικά των αιρέσεων και των σεχτών που δεν μπορούν να μετασχηματιστούν στις νέες συνθήκες. Αντίθετα υπάρχει και η πιθανότητα η δογματική αντίληψη να την εγκολπωθούν οι αντίπαλοι.

Ενώ για  τις  πολυδιασπάσεις παίζουν  ρόλο   επίσης και οι διωγμοί που υπέστησαν ως επαναστατικά κινήματα .Είναι γνωστό ότι κάθε ήττα παράγει και ή κυρίως  διασπάσεις και αποστρατεύσεις.

Παγανιστές και παγανιστές.

Ο συγγραφέας κάνει μια σωστή διάκριση μεταξύ της παγανιστικής πρόσληψης που κάνουν οι φασιστικές κινήσεις και τα ναζιστικά ρεύματα ή τα ισλαμικά φονταμενταλιστικά ρεύματα και αυτής της πρόσληψης που κάνουν τα ρεύματα της αμερικανικής ςςςς αντικουλτούρας του new age αλλά και κάποιων Σουφικών ρευμάτων ή κάποιων χριστιανικών παραδόσεων της λατινικής Αμερικής. 

 Είναι ένα σημείο, που αναδεικνύει και ο Ερντ Μπλοχ  σε σχέση με το ρομαντικό και  θρησκευτικό απόθεμα που το οικειοποιήθηκαν οι Ναζί και δεν κατάφεραν να το κάνουν οι σκληρά υλιστές και οι  ορθολογιστές κομμουνιστές, είτε ηταν σταλινικοί, είτε τροτσκιστές,  είτε  εναλλακτικοί κομμουνιστές. 

Όπως κάθε απελευθερωτική θεώρηση μπορεί να καταλήξει σε άκαμπτο δόγμα, έτσι και  η φυσική επιθυμία για ελευθερία μπορεί να διανοίξει    μέσω πνευματικών παραδόσεων, όπως μια σειρά αιρέσεων,  οι «αδερφοί του ελεύθερου πνεύματος» ή  σουφικές παραδόσεις.

Προς μια αναρχική θρησκεία και επιστήμη.

Για την πλειοψηφία των αναρχικών ο Hakim Bey εντάσσεται ή ηγείται σε αυτό το ρεύμα πού ονομάζεται «λάιφσταιλ» αναρχισμός, μια μορφή και εκδοχή ενός μεταμοντέρνου κινηματισμού. Είναι γνωστή η κριτική και το βιβλίο του Μπούκτσιν που έχει μεταφραστεί και στα Ελληνικά. 

Δίχως να αρνούμαι την παραπάνω κριτική , εντάσσω τον Hakim Bey σε μια πλουραλιστική θέαση όπως θα το ήθελε ο Φεγεράμπεντ. Δηλαδή σε μία διαλεκτική ενότητα ρασιοναλισμού και ιρασιοναλισμού και ταυτόχρονα ως sufired( κόκκινος Σούφι )είναι αλήθεια ότι μου προκαλεί σαγήνη η απόπειρα για την  παραγωγή μιας θεωρίας αναρχικής θρησκείας με βάση κυρίως τον Σουφισμό.  

Όπως σημειώνει και  ο Αρνύ Κορμπέν: αποτελεί μια μετανιτσεϊκή απάντηση στο θάνατο του θεού. Μια αναρχική θρησκεία η οποία: 1) βρίσκεται απέναντι σε κάθε μορφή και εκδοχή θεολογικής τελεολογίας. Όπως μια αναρχική επιστήμη  πρέπει να βρίσκεται απέναντι σε κάθε μορφή και εκδοχή επιστημονικής αιτιοκρατίας αντίστοιχα μια αναρχική φιλοσοφική θρησκειολογία πρέπει αντικρούει κάθε φιλοσοφική ή θεολογική τελεολογία. 2) Αναρχική επιστήμη και αναρχική θρησκεία συνιστούν ένα ανοικτό ασύμμετρο δίπολο που το ένα φορτίζει το άλλο στο αγώνα τους ενάντια σε κάθε μορφή δογματισμού. 3) Δίνει έμφαση στην άμεση βιωματική αναζήτηση, στην μυστικιστική αποφοίτηση, στην προσωπική σχέση με το υπερβατικό και στις πλουραλιστικές θεάσεις.