Η εξέγερση του 36 στην Παλαιστίνη , ένας λαός , ένα έθνος γεννιέται.

 Α μέρος.

Ο Σωτήρης Ρούσσος, καθηγητής διεθνών σπουδών και θρησκείας στην Μέση Ανατολή στο πανεπιστήμιο Πελοποννήσου ,το 2022 δημοσίευσε ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο με τίτλο : Επανάσταση και Εξέγερση στην Μέση Ανατολή. Το βιβλίο συγγράφηκε και δημοσιεύτηκε πριν ακόμη γίνει ο κακός χαμός στην Μέση Ανατολή ύστερα από τις 7 Οκτωβρίου 2023.

Πρόκειται για μια επιστημονική μελέτη η οποία ερευνά στο πρώτο μέρος την εξέγερση των Αράβων στην Παλαιστίνη το 1936 και στο δεύτερο μέρος την επανάσταση στο Ιράν το 1979. Με στόχο να εξηγήσει και να αναλύσει την επίδραση αυτών των εξεγέρσεων και των επαναστάσεων στο συνολικό κοινωνικό και γεωπολιτικό γίγνεσθαι.

Το βιβλίο θα το παρουσιάσω σε δύο μέρη. Στο πρώτο μέρος θα επικεντρωθώ στην εξέγερση του 1936-1939. Ενώ στο δεύτερο μέρος θα αναλύσω την Ιρανική Επανάσταση.

Α μέρος : Η Παλαιστινιακή εξέγερση στο μεσοπόλεμο.

Μύθος και επανάσταση.

Όπως αναφέρει και ο συγγραφέας στην εισαγωγή του εν λόγω βιβλίου : "Η βασική υπόθεση εργασίας του βιβλίου είναι ότι σημαντικές εξεγέρσεις/ επαναστάσεις έπαιξαν κεντρικό ρόλο στην διαμόρφωση των δυο σημαντικών διεθνών συγκρούσεων στην περιοχή. Δηλαδή της αραβοϊσραηλινής διαμάχης και της σύγκρουσης του Ιράν με τις ΗΠΑ/Ισραήλ και μοναρχιών του κόλπου( σ. 15, 16).

Θα έλεγα ότι με ένα μαρξικό τρόπο ο συγγραφέας αναδεικνύει και δίνει έμφαση στην εξουσία των " από κάτω. Δηλώνοντας : " χωρίς να παραβλέπουμε την σημασία του ρόλου του διεθνούς συσχετισμού δυνάμεων στην Μέση Ανατολή και των διεθνών οικονομικών και γεωπολιτικών συμφερόντων η μελέτη των εξεγέρσεων/επαναστάσεων..., αναδεικνύει το κρίσιμο ρόλο των επαναστατικών διαδικασιών στην περιφερειακή ισορροπία"( σ. 16).

Ακολουθώντας δε την γραμμή του Σορέλ και του Μπένγιαμιν αλλά και έμμεσα του Κώστα Παπαϊωάννου σε σχέση με την επανάσταση κάνει μια εξαιρετική επισήμανση: Οι επαναστάσεις είναι φυλακισμένες σε μύθους αλλά και δημιουργούν μύθους και τολμούν να τους κάνουν πράξη(σ.18). Αναφερόμαστε σε μύθους που έχουν άμεσο, οπως η Ισλαμική επανάσταση ή έμμεσο, όπως η Ρωσική επανάσταση μεσσιανικό χαρακτήρα.

Η διάκριση των επαναστάσεων και η επίδραση τους στο διεθνές πλαίσιο.

Ο Ρούσσος με βάση την θέση του Bayat ακολουθεί την διάκριση των επαναστάσεων σε "επαναστάσεις ως κίνημα" και τις "επαναστάσεις ως αλλαγή"(σ.19). Η πρώτη δεν είναι βέβαιο ότι θα οδηγήσει σε κοινωνικούς μετασχηματισμούς. Ενώ η δεύτερη "αφορά όλες εκείνες τις αλλαγές και τους μετασχηματισμούς στο κράτος και την κοινωνία που συντελούνται ως αποτέλεσμα της πίεσης που ασκεί η <η επανάσταση ως κίνημα>" (σ19).

Δεν μπορεί να υπάρξει επανάσταση δίχως επαναστατικά κύματα τα οποία ενισχύονται από ένα ή περισσότερα επαναστατικά κέντρα , διαμορφώνοντας μια παγκόσμια κουλτούρα και ενα αντιηγεμονικό λόγο.

Ο συγγραφέας θεωρεί ότι είναι αναγκαία μια επανεκτίμηση της επίδρασης που έχουν οι επαναστάσεις και οι εξεγέρσεις στις διεθνείς σχέσεις( σ. 24). Όπως γράφει και ο Halliday οι " <επαναστάσεις και οι εξεγέρσεις είναι όπως οι ηφαιστειακές εκρήξεις και οι σεισμοί. Μια έκρηξη ηφαίστειου ή ένας σεισμός συμβαίνει σε ενα συγκεκριμένο τόπο αλλά αναδεικνύει δομές και τεκτονικές κινήσεις σε μεγαλύτερη έκταση κάτω από την επιφάνεια της γης>" (σ. 24, 25).

Τέλος με βάση την διακοινωνική προσέγγιση ο συγγραφέας εστιάζει στις διακρατικές σχέσεις, στα κανονιστικά πλαίσια, στις κοσμολογίες, στις μορφές υπερεθνικής μάθησης και γνώσης, στην μίμηση κοινωνικών οργανώσεων και δικτύων, στην μεταφορά επιστημονικών και τεχνολογικών επιτεύγματών(σ. 26).

Ειδικότερα στο ισλαμικό χώρο η διακοινωνική προσέγγιση εστιάζει στις ταξικές ανακατατάξεις, στις αλλαγές στην περιφερειακή και την διεθνή ισορροπία, στα δίκτυα των διανοουμένων και των ακτιβιστών, καθώς και στις ιδεολογικές πλατφόρμες "που συναρμόζουν το τοπικό, το έθνος, το υπερεθνικό, το πολιτικό ισλάμ και τα προβλήματα ανισοτήτων στην διεθνή σκηνή" (σ. 27).

Εν τέλει ο στόχος του βιβλίου είναι "να συνδέσει τις συνθήκες των επαναστατικών αυτών γεγονότων με τις συνέπειες τους στην περιφερειακή και διεθνή σκηνή(σ.27).

Σε αυτή την βάση έχουμε την συνάντηση του εθνικισμού και του πολιτικού ισλάμ, τοποθετώντας την εθνικιστική ιδεολογία εντός του ιερού πλαισίου των θρησκευτικών αρχών(σ.28). Σε σχέση με το παραπάνω ο Lowy σημειώνει ότι : <"οι ουτοπίες θρησκευτικής έμπνευσης δεν προσδοκούν μια επιστροφή στο παρελθόν, αλλά μια, μέσω του παρελθόντος, παράκαμψη προς το μέλλον, προς ένα καινούργιο κόσμο" >(σ. 29). Αυτό άλλωστε κάνουν ή επιδιώκουν οι ισλαμικές εξεγέρσεις και οι επαναστάσεις.

Η εξέγερση.

Στο πρώτο κεφάλαιο της μελέτης ο συγγραφέας ακολουθώντας την ανάλυση του πολιτικού στελέχους του Λαϊκού Μετώπου για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης Χασάν Καναφανί προσδίδει στην εξέγερση του 1936 τρία χαρακτηριστικά: Το πρώτο χαρακτηριστικό ήταν η κοινωνική , ταξική παράμετρος ενάντια στις τοπικές ελίτ. Το δεύτερο χαρακτηριστικό συσχετίζονταν με τις περιφερειακές ισορροπίες και είχε ως στόχο τα γειτονικά αραβικά καθεστώτα. Και το τρίτο χαρακτηριστικό ήταν εθνικοαπελευθερωτικός ενάντια στο σιωνιστή-ιμπεριαλιστή εχθρό (σ. 33).

Ο βαθύς ταξικός χαρακτήρας της εξέγερσης ήταν εναντίον των προκρίτων/ γαιοκτημόνων των πλούσιων οικογενειών(πρώην Οθωμανών υψηλών αξιωματούχων και θρησκευτικών λειτουργών). Αναδεικνύοντας ένα εξεγερσιακό πρωτόλειο πολιτικό ισλάμ με ηγέτη τον Ίζ αν-αλ-Κασάμ(σ. 34). Από εκεί και οι ηρωικές Ταξιαρχίες Αλ-Κασάμ της Χαμάς. Που άνετα χωράει στις νοηματοδότησεις της μεγάλης οικογένειας του ρομαντικού αντικαπιταλισμού.

Και ήταν απολύτως λογικό το κοινωνικό (ταξικό) υπόβαθρο να συνδεθεί με το εθνικοαπελευθερωτικό χαρακτήρα της στο βαθμό που το σιωνιστικό πρόγραμμα είχε ως στόχο την αποξένωση των φτωχών Αράβων από την Γη. Σε αυτές τις συνθήκες η υπεράσπιση της γης συνδέεται με την υπεράσπιση της πατρίδας(σ.34). Άλλωστε η πατρίδα δεν είναι μόνο μια ιδεολογική αφαίρεση αλλά έχει ένα σαφή υλικό και χωροταξικό υπόβαθρο.

Η Εξέγερση του 36 (όπως ισχύει σε κάθε αυθεντική εξεγερσιακή διαδικασία δημιούργησε ένα πλατύ ρεύμα παναραβικής αλληλεγγύης. Με αποτέλεσμα να αναγκάσει τις κυβερνήσεις της Αιγύπτου, της Υπεριορδανίας, του Ιράκ και της Σαουδικής Αραβίας να συνταχθούν με τους εξεγερμένους, να μεσολαβούν υπέρ τους και να μην δεχθούν τον διαμοιρασμό της Παλαιστίνης μεταξύ Αράβων και Εβραίων. Πρόκειται σε ένα γενικότερο πλαίσιο για μια στάση που δεν έχει εγκαταλειφθεί έως τα τώρα. Καλύτερα μπήκε σε μεγάλη κρίση με τις συμφωνίες του Αβραάμ που πάγωσε με την 7η Οκτώβρη. Στο εν λόγω κίνημα αλληλεγγύης καθοριστικό ρόλο θα παίξουν οι Αδερφοί Μουσουλμάνοι(σουνίτες) , η Χαμάς αποτελεί τμήμα της εν λόγω παράδοσης.

Ας σημειωθεί σε αυτό το σημείο: η έννοια του πολιτικού ισλάμ σε αντίθεση με το πνευματικό ισλάμ αποτελεί αντίφαση επί της όροις. Το ισλάμ σε αντίθεση με το χριστιανισμό του Παύλου αποτελεί μια θεία αποκάλυψη που επιχειρεί και επιθυμεί να αναδιαμορφώσει την ολότητα του κοινωνικού, πολιτικού και πνευματικού γίγνεσθαι. Και σε αυτό μοιάζει τόσο πολύ με τον Εβραϊσμό( στην αρχή θεωρήθηκε μια αίρεση του) αλλά και με τον αρχετυπικό επαναστατικό χριστιανισμό. Αυτός είναι ένας ακόμη λόγος που οι διωκόμενες χριστιανικές αιρέσεις της Μέσης Ανατολής και των Βαλκανίων μεταστράφηκαν με ευκολία στο Ισλάμ. Υπό την επίδραση των συγκριτικών και σχετικά ανεκτικών/φιλελευθέρων ρευμάτων του σουφισμού.

Επίσης δεν θα λαθέψω να τοποθετήσω και τους Αδελφούς Μουσουλμάνους στην ολότητα των μορφών του ρομαντικού αντικαπιταλισμού. Προσοχή η έννοια της ολότητας των μορφών του ρομαντικού αντικαπιταλισμού δεν παίρνει μόνο προοδευτικές εκφράσεις ή εκδοχές που βοηθούν την κοινωνική εξέλιξη, αποτελούν όμως μορφές και διαδικασίες εξέγερσης, όχι όμως απαραίτητα και αναγκαία επανάστασης.

Στο συγκεκριμένο σκηνικό πάντως η εξεγερσιακή διαδικασία θα ξεκινήσει από το πολιτικό ισλάμ των μουσουλμάνων με καθοριστική μορφή τον Κασάμ, μεταπολεμικά θα περάσει στον Αραβικό εθνικισμό και την κομμουνιστική αριστερά για να ξαναεπιστρέψει στο εξεγερσιακό σουνιτισμό της Χαμάς και της Τζιχάντ σε συμμαχία με την κομμουνιστική αριστερά και τον αντιστασιακό Σιιτισμό του Ιράν( δεύτερο κεφάλαιο του βιβλίου).

Το σουνιτικό( όπως και το σιιτικό) πολιτικό ισλάμ αποτελεί μια μορφή του Αραβισμού που γεννήθηκε σε διαφοροποίηση προς τον Οθωμανισμό αλλά και τον εκδυτικισμό, επιχειρώντας να βρουν θεραπεία στην πολιτική και οικονομική υστέρηση(σ. 49).

Πρόκειται για πολιτικά διακυβεύματα που δεν επιδιώκουν μια επιστροφή σε ένα μυθικό παρελθόν. Παίρνουν τα παραδείγματα από το παρελθόν, από ένα ιδεατό αυθεντικό ισλάμ που δεν είχε διαφθείρει αλλα κοιτούν, επιχειρούν να συνδεθούν με την νεωτερικότητα. Αποτελούν μορφές και εκδοχές ενός πρωτότυπου ισλαμικού εκσυγχρονισμού, εκφράζοντας ένα σημαντικό τμήμα της ισλαμικής αντιηγεμονικής καθολικότητας(σ. 48).

Αναφερόμαστε σε μια κοινωνική ταξική βάση ενοποίησης τμημάτων των προκρίτων , πλούσιων αστών , διανοούμενων και μορφωμένων στρωμάτων και της πλειοψηφίας της φτωχολογιάς.

Σιωνισμός και Αραβικός πατριωτισμός.

Η πιο διαδεδομένη άποψη των σιωνιστών ακολουθώντας την αποικιοκρατική άποψη θεωρούσε τους Άραβες ως ιθαγενείς , αγρίους , βάρβαρους που δεν διαθέτουν την πλήρη ανθρώπινη υπόσταση... Έτσι το σύνθημα "Μια γη χωρίς λαό για ένα λαό δίχως γη" ήταν πολύ δημοφιλής στις τάξεις των σιωνιστών(σ.53). Δυστυχώς το σημερινό Ισραήλ εκφράζει την ίδια ακριβώς κοσμοαντίληψη, αρνούμενο να δεχθεί τους Άραβες Παλαιστίνιους.

 Είναι απολύτως λογικό η ρατσιστική σιωνιστική αντίληψη να είναι ή να γίνει η αιτία της εθνογέννησης των Αράβων της Παλαιστίνης.

Η αντίδραση απέναντι στο σιωνισμό ήρθε από δυο κοινωνικές τάξεις στην Παλαιστίνη. Η πρώτη είναι των φτωχών αγροτών που έχαναν την γη τους καθώς το σιωνιστικό σχέδιο είχε ως στόχο να αδειάσει την γη από τους φτωχούς αγρότες ή φελάχους(σ. 55). Και από τους διανοούμενους των πόλεων, πολύ συχνά χριστιανών, που ήταν μια δυναμική ομάδα. Οι οποίοι υποστήριζαν την αναγέννηση του Αραβικού έθνους είτε στα πλαίσια ενός πολυεθνικού, πολυθρησκευτικού και αποκεντρωμένου Οθωμανικού κράτους, είτε στα πλαίσια ενός Αραβικού κράτους(σ. 56). Και αυτό τους μετέτρεπε σε σκληρούς αντιπάλους και πολέμιους των σιωνιστών. Η εν λόγω βαρύτητα των χριστιανών διανοούμενους είναι μια ακόμη αιτία της δημιουργίας ενός μη φανατικού ισλάμ αλλά και του πολυκεντρικού χαρακτήρα του Αραβικού εθνικοαπελευθερωτικού κινήματος, πχ το κίνημα Μπάαθ ή στην PLO όπου οι χριστιανοί έπαιξαν καθοριστικό ρόλο.

Εν τελει η βάση της εξέγερσης του 1936 ήταν η σύγκρουση δυο αμοιβαία αποκλειούμενων εθνικισμών η οποία έπαιρνε βίαιη μορφή(σ. 68).

Ο Κασάμ , ο Άραβας Τσε.

Όπως σημειώνει ο συγγραφέας το ιδεολογικό περιβάλλον του Αλ-Κασάμ ήταν αυτό του εκσυγχρονιστικού(σουνιτικού) ισλάμ με στόχο αυτό να ανταποκριθεί στις σύγχρονες συνθήκες(σ.69). Η Δύση παρουσιάζονταν ως ο απόλυτος εχθρός αλλά σε μια τεχνολογική και παραγωγική βάση ήταν το παράδειγμα

Το εν λόγω ρεύμα παρουσίαζε ένα εναλλακτικό πολιτικό πρόταγμα για την ανεξαρτησία που δημιούργησε το ρεύμα της σαλαφίγια, στοχεύοντας στην επιστροφή των αρχών του ισλάμ , στους ένδοξους πρώτους αιώνες του(σ.69, 70).

Ο Κασάμ ήταν βαθύς γνώστης της εν λογω παράδοσης καθώς και του ιερού νόμου της σαρία.

Ξεκίνησε ως οπαδός του αραβισμού , στο Α’ παγκόσμιο πόλεμο υποστήριξε το Οθωμανικό ισλαμικό κράτος και στη συνέχεια το εγχείρημα για την δημιουργία ενός Αραβικού κράτους υπό Φειζάλ. Στην συνέχεια εντάχθηκε στην γραμμή της σαλαφίγια και της σαρία(σ. 70).

Παρα το γεγονός οτι ήταν πιστός εκφραστής ενός φονταμενταλιστικού ισλάμ η πολιτική του δράση τον οδήγησε να ενταχθεί στους ενόπλους πυρήνες της σουφικής αδελφότητας Τιτζανίγια. Ενώ έπαιξε σημαντικό ρόλο στη ίδρυση της μουσουλμανικής αδελφότητας νέων η οποία είχε ως επίκεντρο τους φτωχούς Παλαιστίνιους στη Χάιφα( σ. 71). Στο πλαίσιο αυτής της παρέμβασης ο Κασάμ οργάνωσε νυκτερινό σχολείο και πρωτοστάτησε στην οργάνωση του σωματείου Αράβων εργατών. Μια πολιτική παρέμβαση που είχε τεράστια επιτυχία εξαιτίας και του γεγονός ότι το Παλαιστινιακό κομμουνιστικό κόμμα μέχρι και το 1929 υποστήριζε την πολιτική συνύπαρξη Αράβων και Εβραίων με αποτέλεσμα την αποξένωση του απο την Αραβική φτωχολογιά τους φελάχους(σ. 73). Μπορεί σε ένα γενικότερο ιδεολογικό πλαίσιο η πολιτική γραμμή του Κομμουνιστικού κόμματος Παλαιστίνης να ήταν απολύτως σωστή αλλα επί της συγκυρίας είχε ως αποτέλεσμα να το αποξενώνει από τους καταπιεσμένους που ήταν η Παλαιστινιακή φτωχολογιά.

Η επιτυχία του Κασάμ βρίσκεται στο γεγονός οτι πρόσφερε στη Αραβική φτωχολογιά μια ταξική πολιτική μέσω των ισλαμικών συμβόλων που τους ήταν γνωστά. Την ιδία πολιτική την ίδια περίοδο ακολούθησε στη Αίγυπτο ο Χασάν αλ-Μπάνα με τους Αδελφούς Μουσουλμάνους(σ.74).

Απέναντι στην ανεπάρκεια των προκρίτων της Παλαιστίνης η "από τα κάτω" δράση του Κασάμ και των συλλογικοτήτων της Μουσουλμανικής αδελφότητας νεων και του κόμματος Ιστικλάλ(ανεξαρτησίας) απετέλεσαν πραγματική ριζοσπαστική λύση για την φτωχολογιά και των νέων των αστικών κέντρων(σ. 76).

Για τον Κασάμ το Τζιχάντ συσχετίζεται με τη μάχη εναντίον της ηθικής κατάπτωσης ιδιαίτερα της αραβικής εργατικής τάξης. Ο μαχητής του Τζιχάντ θα πρέπει να επιζητά την ηθική τελείωση, την κοινωνική αλληλεγγύη, την πίστη και την συνεχή προσευχή. Πρόκειται για μια ιδεολογική και πολιτική παρέμβαση με στόχο την ιδεολογική ηγεμονία των καταπιεσμένων τάξεων. Μέσα από αυτή την διαδικασία την δεκαετία του 1930 δημιούργησε μια ένοπλη ομάδα από εκτοπισμένους φελάχους, βεδουίνους και ριζοσπαστικοποιημένα μέλη της μουσουλμανικής αδελφότητας νέων. Λειτουργώντας ως ένα δίκτυο με αυτονομία κινήσεων δίχως κεντρικό σχεδιασμό. Με στόχο την κατάργηση της Βρετανικής εντολής και του σιωνιστικού προγράμματος και την παραίτηση της ηγεσίας των Παλαιστινίων προκρίτων(σ. 78).

Ο Ρούσσος σημειώνει οτι η γραμμή του Κασάμ εμοιαζε με την γραμμή της αντάρτικης εστίας του Γκεβάρα με στόχο την γενική επαναστατική ανάφλεξη. Αυτή ήταν και η αιτία που η σχέση του Κασάμ με την Παλαιστινιακή πολιτική αρχή και την Παλαιστινιακη ηγεσία του Αλ-Χουσεΐνι ήταν άκρως αμφίσημη. Όπως ήταν και είναι η σχέση της Χαμάς με τα δίκτυα των μεγάλων οικογενειών στην περιοχή της Γάζας. Η Παλαιστινιακή ηγεσία ήθελε να ελέγξει τον Κασάμ αλλά κατανοούσαν ότι αποτελούσε ένα κίνδυνο για την εξουσία τους, χάρη στο εναλλακτικό υπόδειγμα του( σ. 79).

Ο Κασάμ σκοτώθηκε νωρίς και η μετατροπή του ως μάρτυρα του Παλαιστινιακού αγώνα άσκησε μεγαλύτερη επίδραση στο Παλαιστινιακό αγώνα(σ.81). Κάτι που ισχύει έως και τα σήμερα : Έχω αναφέρει πιο πάνω ότι το στρατιωτικό σκέλος της Χαμάς ονομάζεται αλ-κασάμ. Η τελευταία φράση του Κασαμ "Για το θεό και την πατρίδα" θα γίνει το κεντρικό σύνθημα της εξέγερσης του 1936, μετατρέποντας το ισλάμ σε εργαλείο εθνικής /κοινωνικής απελευθέρωσης(σ. 81, 82).

Η επίδραση της εξέγερσης.

Ο Ρούσσος επισημαίνει οτι η εξέγερση του 1936 έγινε σε δυο φάσεις: Η πρώτη κυριαρχείται από μια μεγάλη γενική απεργία. Η δεύτερη από την ένοπλη σύγκρουση(σ. 83).

Ο συγγραφέας παρουσιάζει με μεγάλη λεπτομέρεια τα γεγονότα και της φάσεις της εξέγερσης που ανάγκασαν για πρώτη φορά τους Βρετανούς να μιλήσουν για ένα χωρισμό της Παλαιστίνης σε Αραβική και Εβραϊκή. Δίχως αυτό και λογικο να ικανοποιεί τον Αραβικό πλυθυσμο.

Η κοινωνική βαση των εξεγερμένων είχε ως κέντρο την φτωχολογιά και τους νεαρούς ακτιβιστές των πόλεων. Η ιδεολογική τους βάση ήταν ο παναραβισμος αλλά και ο αραβικός εθνικισμός του Κασάμ, η σαλαφίγια της επιστροφής στις μουσουλμανικές ρίζες(σ. 117).

Η εξέγερση τελικά ηττήθηκε και σε αυτό το σημείο φάνηκε η απουσία του Κασάμ αλλα και μιας συγκροτημένης ηγεσίας η οποία δεν κατάφερε να μετατρέψει την εξέγερση σε επαναστατικό πόλεμο(σ.118, 119).

Στην συνέχεια της ανάλυσης στο βιβλίο ο Ρούσσος αναλύει την οικονομική, ταξική βάση της εξέγερσης αλλα και το διεθνές αντίκτυπο της. Η οποία ένωνε τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα των Αράβων με τα κοινωνικά και οικονομικά χαρακτηριστικά του. Καθώς και με τις γεωπολιτικές παραμέτρους σε μια εποχη οπου ανεβαίνει ο Ναζισμός. Με αποτέλεσμα οι Βρετανοί να κατανοούν ότι ο Αραβισμός δύναται να απειλήσει την Βρετανική κυριαρχία. Ενώ ευκαιρία και κίνδυνο ένιωθαν τα Αραβικά καθεστώτα(σ.121, 122). Όπως το ίδιο νιώθουν και σήμερα τα εκφυλισμένα Αραβικά καθεστώτα από τον Παλαιστινιακό αγώνα.

Η εξέγερση και ο συνεχιζόμενος αγώνας των Παλαιστινίων ανάγκασε ως και τα σήμερα να αναμειχθούν ολο και πιο πολύ με το Παλαιστινιακό ζήτημα. Στη Αίγυπτο η εξέγερση επηρέασε καθοριστικά τους αδελφούς μουσουλμάνους(σ.125). Ενώ σε ένα γενικότερο πλαίσιο η εξέγερση κατάφερε την ριζοσπαστικοποίηση Αραβικών μεσοστρωμάτων σε όλα τα Αραβικά κράτη(σ.142).

Ο Ρούσσος σημειώνει ότι δεν είναι υπερβολή να ισχυριστούμε ότι η εξέγερση του 1936 δημιούργησε την Αραβοϊσραηλινή σύγκρουση. Ότι η πολιτική νομιμοποίηση των Αραβικών καθεστώτων ύστερα από το Β παγκόσμιο πόλεμο εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό την στάση τους στο Παλαιστινιακό ζήτημα. Και πως ο Αραβικο-Ισραηλινός πόλεμος του 1948 ήταν η τελευταία ελπίδα των Αραβικών ελίτ να διασωθούν( σ. 143, 144).

Ο Χασάν Καναφανί από την δική του πλευρά-στην καθαρά μαρξιστική του ανάλυση για την εξέγερση του 1936, θεωρεί τα Αραβικά καθεστώτα μια από τις αιτίες της ήττας της εξέγερσης. Μαζί με τον αντιδραστικό ρόλο της παλαιστινιακής φεουδαρχίας και ισλαμικής ηγεσίας. Καθώς και εξαιτίας της αδυναμίας της επαναστατικής ηγεσίας , και την αδυναμία της Παλαιστινιακής αστικής τάξης να παίξει τον ιστορικό της ρόλο στο πλαίσιο της δημοκρατικής αστικής επανάστασης. Μόνο που μια αστική επανάσταση και τότε και πιο πολύ σήμερα έχει πολύ κοντά ποδάρια. Η λύση και τότε και τώρα απέναντι στο σιωνισμό, τις αντιδραστικές Παλαιστινιακές ηγεσίες και τα Αραβικά καθεστώτα είναι η διαρκής σοσιαλιστική επανάσταση με βάση την ενότητα Παλαιστινιακού προλεταριάτου ( που είναι πλεον πολυπληθής ), Παλαιστινίων αγροτών και επαναστατικής διανόησης. Ο ισλαμικός ριζοσπαστισμός σε αυτή την περίπτωση δεν μπορεί πάρα να ένα συστατικό σε τούτη την επαναστατική ενότητα και ουδόλως το κυρίαρχο χαρακτηριστικό της και αυτή η παρατήρηση είναι που μας οδηγεί στο δεύτερο μέλος του βιβλίου του Σωτήρη Ρούσσου , δηλαδή στην Ιρανική Επανάσταση του 1979.